Sapere Aude.
Στοχάζεται & δοκιμιογραφεί ο Δρ. Κωνσταντίνος Απ. Καραγιάννης.*
Η Κριτική Φιλοσοφία αποτελεί ένα φιλοσοφικό σύστημα που θεμελίωσε τον 18ο αιώνα ο Ιμμάνουελ Καντ.
Αν θα έπρεπε να την περιγράψουμε με μια φράση, θα λέγαμε ότι είναι: «η προσπάθεια της λογικής να κάνει μια εσωτερική επιθεώρηση στον εαυτό μας».
Πριν αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε για το τι είναι ο κόσμος, ο Θεός ή η ψυχή, η κριτική φιλοσοφία μας προτρέπει: «Στάσου μια στιγμή. Ας εξετάσουμε πρώτα τα εργαλεία μας (ουσιαστικά το μυαλό μας) για να δούμε τι είναι ικανά να κατανοήσουν και πού ακριβώς σταματούν οι δυνατότητές τους».
Οι Τρεις Πυλώνες.
Ο Καντ ανέπτυξε το σύστημά και τη θεωρία του μέσα από τρία εμβληματικά έργα, καθένα από τα οποία απαντά σε ένα βασικό ερώτημα:
1. Κριτική του Καθαρού Λόγου: «Τι μπορώ να γνωρίζω»; Αναζητά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης και τη σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και τη νόηση.
2. Κριτική του Πρακτικού Λόγου: «Τι οφείλω να πράξω»; Εστιάζει στην ηθική, την ελευθερία της βούλησης και το καθήκον.
3. Κριτική της Κριτικής Δύναμης: «Σε τι επιτρέπεται να ελπίζω»; Ασχολείται με την αισθητική και την τελεολογία (τον τελικό σκοπό της φύσης και της ύπαρξης).
Τα Βασικά Χαρακτηριστικά.
Πριν από τον
Καντ, οι φιλόσοφοι πίστευαν ότι ο νους μας προσαρμόζεται στα αντικείμενα. Ο
Καντ διατύπωσε το αντίθετο: Τα
αντικείμενα προσαρμόζονται στον τρόπο που λειτουργεί ο νους μας.
Βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τα πρίσμα του χρόνου, του χώρου και της αιτιότητας. Αυτή η μεταστροφή είναι γνωστή στην ιστορία της φιλοσοφίας ως η «Κοπερνίκεια Επανάσταση» του Ιμμάνουελ Καντ.
Όπως ο Κοπέρνικος σταμάτησε να θεωρεί τη Γη το κέντρο του σύμπαντος και έβαλε στη θέση της τον Ήλιο, έτσι και ο Καντ σταμάτησε να θεωρεί το αντικείμενο ως το κέντρο της γνώσης και έβαλε στη θέση του το υποκείμενο, δηλαδή τον άνθρωπο.
Όρια, όχι άρνηση: Η λέξη «κριτική» στην περίπτωσή αυτή, δεν σημαίνει «κατηγορία», αλλά «οριοθέτηση». Ο Καντ επιχείρησε να βάλει φρένο στην αυθαίρετη μεταφυσική (θεωρίες χωρίς αποδείξεις) και ταυτόχρονα να προστατεύσει τόσο την επιστήμη, όσο και την ηθική.
Φαινόμενα σε αντιδιαστολή με τα Νοούμενα: Διαχώρισε τον κόσμο σε αυτά που βλέπουμε (Φαινόμενα) και σε αυτά που πραγματικά είναι (Νοούμενα), τα οποία παραδέχτηκε, με μία μικρή νότα απαισιοδοξίας, ότι δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε πλήρως.
Προάγγελος της σύγχρονης φυσικής.
Πριν από τον Αϊνστάιν, ο Νεύτωνας πίστευε ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι σταθερά "δοχεία" μέσα στα οποία συμβαίνουν τα πάντα. Ο Καντ το αμφισβήτησε: "Χώρος και χρόνος συνδέονται με τον τρόπο που εμείς τα αντιλαμβανόμαστε". Αργότερα, ο Αϊνστάιν με τη Θεωρία της Σχετικότητας απέδειξε ότι όντως, ο χρόνος και ο χώρος δεν είναι σταθεροί, αλλά εξαρτώνται από το πού βρίσκεται και πώς κινείται ο παρατηρητής. Αν βγάλεις τον παρατηρητή από την εξίσωση, η έννοια του "τώρα" ή του "εδώ" χάνει το παραδοσιακό της νόημα.
Στην Κβαντική Μηχανική έχουμε την απόλυτη δικαίωση του Καντ. Στο υποατομικό επίπεδο, το αντικείμενο φαίνεται να μην έχει συγκεκριμένη κατάσταση μέχρι τη στιγμή που θα το παρατηρήσουμε και θα το μετρήσουμε. Η πράξη της παρατήρησης ουσιαστικά "αναγκάζει" τη φύση να πάρει μια συγκεκριμένη μορφή.
Η σημασία της κριτικής φιλοσοφίας στη σημερινή εποχή.
Η κριτική φιλοσοφία άλλαξε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την αντικειμενικότητα. Μας δίδαξε ότι δεν είμαστε απλοί θεατές του κόσμου, αλλά συν-δημιουργοί της εμπειρίας μας. Χωρίς αυτήν, η σύγχρονη ψυχολογία, η γνωσιακή επιστήμη και η πολιτική φιλοσοφία θα ήταν πολύ διαφορετικές.
Είναι η φιλοσοφία που ουσιαστικά μας προτρέπει να μην εμπιστευόμαστε τυφλά τη σκέψη μας, αλλά να ελέγχουμε πρώτα τις δυνατότητες του «λειτουργικού συστήματος» δηλαδή του μυαλού μας και ακολούθως να προβαίνουμε σε διαπιστώσεις και πράξεις.
Ο Ιμμάνουελ Καντ (22 Απριλίου 1724 - 12 Φεβρουαρίου 1804, Königsberg, Πρωσία) θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές και φιλοσόφους όλων των εποχών και κατά πολλούς ο σημαντικότερος της νεότερης εποχής.
Στην ερώτηση: "Τι είναι Διαφωτισμός", ο Καντ απάντησε με την περίφη λατινική φράση του Ρωμαίου ποιητή Οράτιου "Sapere Aude" (τόλμησε να γνωρίζεις), υποδηλώνοντας ότι είναι ουσιαστικά μία περίοδος που χαρακτηρίζεται από την κριτική σκέψη, απαλλαγμένη από κάθε είδους προκαταλήψεις και υπαγορεύσεις οποιασδήποτε εξουσίας.